Heimat

Onlangs hebben mijn vrouw en ik een lang weekend doorgebracht in de Hunsrück in Duitsland. Een mooi wandelgebied tussen Trier en Frankfurt ter hoogte van Luxemburg. We waanden ons daar op locaties van de filmcyclus de Heimat. Voor wie dit niet weet, de filmcyclus is een begrip voor vele filmhuisbezoekers. Een 52 uur durend epos over het wel en wee van een Duitse familie tijdens nagenoeg de gehele vorige eeuw. Telkens geportretteerd in een wisselende tijdgeest. Vanaf de jaren 80 hebben de Duitse televisie, de VPRO en BBC met grote tussenpozen via marathonuitzendingen de filmcyclus uitgezonden. Maar ook diverse filmhuizen hebben zich gewaagd aan langdurige filmavonden.

De filmcyclus bestaat uit drie of, naar ik inmiddels begrepen heb, vier filmkronieken. De subtitel van de eerste reeks luidt “een Duitse kroniek” en handelt over de Duitse fictieve familie Simon als centraal perspectief in een klein Hunsrücker dorpje, eveneens onder in een verbeelding bestaande naam, Schabbach vanaf het einde van de Eerste Wereldoorlog tot en met de jaren 60. De tweede reeks gaat verder met “de kroniek van een jeugd”. Eén van de stamleden van de familie Simon verlaat het dorp om in München te studeren aan het conservatorium aldaar. De reeks bestrijkt een tijdspanne van roerige jaren 60, waarin de mens zich ontworsteld van het verleden. Van eigen familieverleden. De derde reeks onder de naam “Kroniek van een jaartelling” brengt de hoofdpersoon uit de tweede reeks terug naar het gebied van waar hij vandaan komt. De Hunsrück. Centraal staan de gevolgen van de Duitse Wende. Op weg naar een nieuw tijdsbeeld. Filmmaker Edgar Reitz heeft heel slim alle aspecten door de tijd heen betrokken als belangrijke metaforen voor de invloed van mens en gebeurtenissen.

Het is alweer een tijd geleden dat ik de filmreeksen heb gezien. De gehele cyclus maakte een diepe indruk op mij. Ik waande mij als betrokkene in die hele setting. Ik kwam bij het zien van die filmreeksen niet meer los van het plot. Het bezoek onlangs bracht mij ook weer terug naar een heimat waarin ik mij thuis voelde. Hoewel niet helemaal. Maar ik ben niet de enige. Er zijn meer Heimatpelgrims. Ergens huist in ons kennelijk de behoefte een basis en baken te hebben van waaruit we ons identificeren. Het Duitse begrip Heimat verbeeldt dat dus perfect. Ik moet bekennen dat ik hetzelfde gevoel overigens had bij het lezen van het boek ‘Hoe God verdween uit Jorwerd’ van Geert Mak, maar ook bij het meer recentere werk van de Noorse schrijver Karl Ove Knausgård. En wellicht geldt het voor veel meer boeken, films en andere kunstuitingen.

Wat maakt de filmcyclus Heimat dan zo intens? Is de film een ordinair retroverschijnsel? Met retro wordt bedoeld het teruggrijpen op een ontwerp uit het verleden waarbij dat ontwerp een metafoor is voor ‘de goede oude tijd’. Volgens mij is dat niet het geval. De film Heimat appelleert aan het universele van een verhaal. De Heimatcyclus is een universele idylle, een idylle die vervormt net zoals de mens vervormt. En dat maakt het herkenbaar. Filmmaker Reitz zegt zelf over zijn film: “… Schabbach kan, hoewel alles wat er gebeurt typisch Duits is, toch net zo goed in Frankrijk of de Ardennen, in de Nederlandse polders of ergens in de Britse Cotswolds liggen… Het is een kroniek van het huidige Europa”. Dat is het. Het is een universele beleving die men zich eigen maakt. Ook al komt hij of zij niet uit de Hunsrück, hij of zij kan die opvatten als eigen Heimat. Tijdens mijn bezoek ontdekte ik dat de beleving blijft en fictie tijdelijk is en soms ingehaald wordt door de tijd. De fictie is de opening naar de beleving. De verbeelding doet de rest.

Toen ik aan de schitterende Lorelei in het Günderrode Haus, ook één van de filmlocaties, mijn blikveld weids over de Rijn liet gaan, vroeg ik mijzelf af wat het mij zou doen als ik uit deze fictie weg zou gaan. Wat als een zingende nimf met gouden haren mij met haar gezang zou hebben afgeleid? Dan zou ik met de woorden van Heinrich Heine in mijn gedachten (“Ich weiß nicht was soll es bedeuten, daß zich so traurig bin”) naar een ander Heimat gaan, naar een andere beleving. Een herinnering achterlatend. Schabbach ist überall!

(radiocolumn voorgelezen in het programma Harderwijk Centraal op Harderwijk FM op 1 april 2015. Volgens een volksverhaal zou boven op de Loreley een zingende nimf met gouden haren hebben gezeten die met haar gezang de schippers afleidde, waardoor ze tegen deze rots voeren.De dichter Heinrich Heine heeft aan de hand van dit verhaal het gedicht die Loreley geschreven, waarbij ook een melodie werd gemaakt: “Ich weiß nicht was soll es bedeuten, daß ich so traurig bin”. Dit lied behoort nog steeds tot de populairste van alle Duitse liederen. Wikipedia)

IMG_1202

Das Günderrode Haus, één van de locaties in de film Heimat 3, in Oberwesel Hunsrück

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s